Cabir Ibn Hayyan (Geber)Kimya (Kimyanın babası)        öl: 803

Al-Asmai Zooloji, Botanik, Animal Husbandry.            740 - 828

Al-Khwarizmi(Algorizm)Matematik,Astronomi,Coğrafya.(Algorithm,Algebra, calculus)    770 - 840
'Amr ibn Bahr Al-Cahiz,Zoologi, Arap Grameri, Rhetoric,Lexicography776 - 868

Ibn Ishaq Al-Kindi (Alkindus)Felsefe, Fizik, Optik, Tıp,Matematik, Metalurji.800 - 873

Sabit Ibn Kurra (Thebit)Astronomi, Tıp, Geometri, Anatomi.836 - 901

'Abbas Ibn Firnas, Mechanics of Flight, Planetarium, Artificial Crystals. öl:888

Ali Ibn Rabban Al-Tabari,Tıp, Matematik, Caligraphy, Literature.838 - 870

Al-Battani (Albategnius),Astronomi, Matematik, Trigonometri.858 - 929

Al-Fargani (Al-Fraganus)Astronomy, Civil Engineering.C. 860

Al-Razi (Rhazes)Tıp, Ophthalmology, Smallpox,Kimya,Astronomi.864 - 930

Al-Farabi (Al-Pharabius),Sosyologi, Logic, Felsefe, Siyaset Bilimi,Muzik.870 - 950

Abul Hasan Ali Al-Mesudi,Geography, History.öl: 957

Al-Sufi (Azophi)  Astronomi 903 - 986

Abu Al-Kasim Al-Zahravi (Albucasis),Surgery, Medicine. (Father of Modern Surgery)   936 - 1013

Muhammad Al-Buzcani,Matematik, Astronomi, Geometri,Trigonometri.940 - 997

Ibn Al-Haytam (Alhazen)Fizik, Optik, Matematik.965 - 1040

Al-Mawardi (Alboacen),Siyaset Bilimi, Sosyoloji, Jurisprudence, Ethics.972 - 1058

Abu Reyhan Al-Biruni,Astronomi, Matematik. (Dünyanın Çevresini ölçtü)973-1048

Ibn Sina (Avicenna) Tıp, Felsefe, Matematik, Astronomi.981 - 1037

Al-Zarqali (Arzachel)Astronomi (Usturlabı bulmuştur).1028 - 1087

Omar Al-Hayyam,Matematik, Şiir.1044 - 1123

Al-Gazali (Algazel)Sosyoloji, Teoloji, Felsefe.1058 - 1111

Müslüman Toledo'nun(1085), Korsika ve Malta'nın(1090), Provence 'in(1050), Sicilya (1091) ve Kudüs (Jerusalem (1099)'ın düşması.Birkaç Haçlı Seferi Müslüman kaynaklarının,yaşamlarının,mülklerini,kurumlarının ve alt yapısının yüzyıllık bir dönemin üzerinden birinci hasar dalgası.

Abu Bakr Muhammad Ibn Yahya (Ibn Bajjah)Felsefe, Tıp, Matematik, Astronomi,Şiir, Muzik.1106 - 1138

Ibn Zuhr (Avenzoar)Cerrahi, Tıp.1091 - 1161

Al-Idrisi (Dreses)Coğrafya (Dünya Haritası, İlk küre).1099 - 1166

Ibn Tufayl, (AbdubacerFelsefe, Tıp, Şiir.1110 - 1185

Ibn Ruşd (AverroesFelsefe, Law, Tıp, Astronomi, Teoloji.1128 - 1198

Al-Bitruji (Alpetragius)Astronomy öl: 1204

Müslüman kaynaklarının, yaşamlarının, mülklerinin, kurumlarının ve altyapısının yüz on iki yıllık bir sürenin üzerinde ikinci hasar dalgası. Haçlı Seferleri (1217 - 1291) ve Moğol istilaları (1219 - 1329). Haçlılar, Kudüs'ten Müslüman İspanya'nın batısına kadar Akdeniz boyunca etkindi. Müslüman Kordoba'nın (1236), Valencia'nın (1238) ve Seville'nin (1248) Düşüşü. Doğudaki en Müslüman sınırdan, Orta ve Batı Asya, Hindistan, İran ve Arap anavatanına kadar Moğolların hasarı. Bağdat'ın Düşüşü (1258) ve Abbasi Halifeliği'nin sonu. İki milyon Müslüman Bağdat'ta katledildi. Önde gelen Müslüman medeniyet merkezlerindeki başlıca bilimsel kurumlar, laboratuvarlar ve altyapı imha edildi.
Ibn Al-Baitar Eczacılık,Botanik, Öl: 1248

Nasir Al-Din Al-Tusi Astronomi, Öklitçi Olmayan Geometri.1201 - 1274

Celaleddin Rumi Sosyoloji1207 - 1273

Ibn Al-Nafis Damişki, Anatomi1213 - 1288

Al-Fida (Abdulfeda)Astronomi, Coğrafya, Tarih.1273 - 1331

Muhammad Ibn Abdullah (Ibn Battuta)World Traveler. 75,000 mile voyage from Morocco to China and back.1304 - 1369

Ibn Haldun,Sosyoloji, Tarih Felsefesi, Siyaset Bilimi.1332 - 1395

Ulug Bey,Astronomi,1393 - 1449

Müslüman kaynaklarının,yaşamlarının,mülklerinin,kurumlarının ve alt yapısının üçüncü hasar dalgası. İspanya'da Müslüman egemenliğinin sonu'(1492). Granada'da Vivvarrambla halk meydanında bilim, edebiyat,felsefe ve kültür üzerine bir milyon ciltten fazla eser yakıldı. Afrika,Asya ve Amerika'da kolonileşme başladı.

Herhangibr başka yerdeki kıyaslanabilir bir gelişiminden iki yüz yıl önce,Türk bilimadamı Hezarfen Ahmet Çelebi,Galata Kulesi'nden havalanıp Boğaz üzerinden uçtu.Elli yıl sonra,Çelebi ailesinin bir diğer bireyi Logari Hasan Çelebi,ateşleme yakıtı olarak 150 okka( yaklaşık 300 pound) barut kullanarak ilk insanlı roketi gönderdi.

Güney Hindistan'da Misore Sultanı Tipu (1783-1799) dünyanın ilk savaş roketinin mucididir. Srirangapatana'da İngilizler tarafından ele geçirilen roketlerden ikisi,Londra'daki Woolwich topçuluk müzesi'nde sergilenmektedir. Roket motor muhafazası çok gözenekli çelikten yapılmıştır. 50 mm çapında ve 250 mm uzunluğundaki roket,900 metreden 1.5 km'ye kadar menzil performansına sahiptir.

(Dr.A.Zahoor:http://users.erols.com/zenithco/index.html)


Kaynak:http://www.geocities.com/rk1iz/iSLAM.htm

F  A  R  A  B  İ

Farabi (Faraplı) diye anılan Ebu Nasr Muhammet (870-950), eski Grek felsefesini yorumlayan ve geliştiren bir filozof olarak tanınmaktadır. O İSLAM dinine felsefi bir nitellik kazandırmak, İSLAMiyetle Platon(Eflatun) ve Aristoteles felsefelerini bağdaştırmak istemişti. Bu nedenle İSLAM felsefesinin kurucusu sayılmış,aynı zamanda kendisine Aristoteles’ten sonra gelen ikinci öğretmen anlamında “hace-i sani” unvanı verilmiştir. Bunun dışında onun siyaset sosyolojisi ile ilgili olarak yazdığı Araü’l-Medineti’l Fadıla adlı eseri de ününü artırmıştır.

Farabi, bu kitabında faziletli bir devletin ve onun başkanının nasıl olması,ne gibi nitelikler taşıması gerektiği üzerinde durmuştu. Nihayet onun bir bilim sınıflaması yapması ve bu arada müziği bir bilim dalı olarak ele alıp değerlendirmesi de belirtilmeye değer.(Ş. Turan, TKT, s: 164)

Farabi (872-950),İSLAM uygarlığında siyaset felsefesinin kurucusudur. Siyaset felsefesi ile ilgili temel düşüncelerini “Fusul al-Madani”, “ Medine-i Fadıla”(Erdemli Şehir) ve “ Kitab es-Siyaset” başlıklı eserlerinde ortaya koymuştu. Erdemli Şehir   adlı yapıtında Eflatun’un ‘Cumhuriyet’inden yararlandığı anlaşılıyor. Doğu felsefesi ile eski Yunan felsefesini birleştirmeye, uzlaştırmaya çalıştı.

Siyasal alanda eski Yunan felsefesi,Arap düşüncesine 9. yy’da El-Kindi ile girmişti. Eflatun’un ve Aristo’nun eserlerinin Arapça çevirilerinden yararlanan El-Kindi, devlet yönektimi ile ilgili bir düzine risale yazmıştı. Bununla birlikte İSLAM uygarlığında siyaset felsefesinin kurucusu olarak Farabi bilinir.

Farabi, devlet felsefesi ile ilgili temel düşüncelerini “Fusul al-Madani”, “Medine-i Fadıla” ve “ Kitab es-Siyaset” başlıklı eserlerinde ortaya koymuştur. Bue eserlerde,devleti Aristo gibi uzuvcu bir yaklaşımla ele almış ve nasıl insan vücudu belli organlardan oluşuyorsa,çeşitli düzeydeki toplumların da belli organlardan oluşan bir yapıya sahip olduklarını iler sürmüştür. Farabi bu konuda,Eflatun’un “Cumhuriyet”inden esinlendiği anlaşılan, beş tabakalı bir Erdemli Şehir ("Medine-i Fadıla”) tablosu çizmiştir. Bu siyasal birimin başında bir “filozof-hükümdar” bulunacak,eğer böyle biri yoksa devleti ya bir grup ya da kanun ve gelenekleri iyi bilen biri yönetecektir. Toplumun tabakaları birbirlerine sevgi ile bağlı olacaklar ve toplumun yönetimine “adalet” ilkesi egemen kılınıcaktır. Farabi, devlet hayatı ile ilgili ilkeleri sayarken, ilk olarak “adalet”i belirtmekte ve “ adalet toplum mensuplarının paylaştkları bütün iyi şeylerin başında gelir” demektedir. Burada  “Prenslerin aynası” geleneğini oluşturan, doğu felsefesi ile eski Yunan siyasal düşüncesini birleştiren temel bi ilke ile karşı karşıyayız.(s: 93).

Farabi’nin düşüncesi,kendisinin ölümünden yüzyıllarca sonra bile etkisini sürdürmüş,Osmanlı uleması tarafından da okunan ve sık sık anılan eserlerden biri olmuştur. Bu etkileme zincirinin en önemli halkalarını, Sasani devlet ilkelerini de Emevi döneminden itibaren özümleyen Arap devletleriyle, Selçuklu devleti teşkil etmiştir. 17. yy’da Katip Çelebi, Keşf-ül-Fünun’(Fenlerin Keşfi)u yazarken Osmanlı medreseleri “ilm-i siyaset” alanında kitaplarla doluydu.

Yukarıdaki satırlarda,Osmanlıranı mirasçısı oldukları siyaset felsefesine, kökeni bir yandan Hint-iran geleneklerine, öte yandan da neoplatonist senteze giden iki akımın egemen olduğunu söyledim. Bunlar “adalet”e dayanan ve birbiriyle uyum halinde tabakalardan oluşan bir devlet yapısında ifadelerini buluyorlardı. Osmanlı yazaları bu konularda bir yandan klasik eserleri kullanırken, öte yandan da- kendi deneyimlerini yansıtan- kitaplar yazmışlardır. Bunların çoğundan söz etmek olanağımız olmadığı gibi, böyle bir şeyi, eserlerin çoğu kez birlireni tekrarlamaları yüzünden çok yararlı da görmüyoruz. Aşağıdaki satırlarda önemli bulduğumuz bazı eserleri anmakla yetineceğiz

Osmanlıların devlet yönetimi ve yurtaşşlık görevleri ile ilgili konularda değer verdikleri eserlerin bir kısmı 11. ve 12. yy’larda Gazneli Mahmud’un ve Selçuklu hükümdarlarının istekleri üzerine yazılmış Siyasetname ve  Nasihatname’lerdir. Bunladan Keykavus İbn Kabus ’un “Kabusname” si 2. Murat’ın arzusu üzerine Mercimek Ahmed tarafından Türkçe’ye çevrilmiş ve sultana sunulmuştur. Yine aynı dönemde Melikşah’ın ünlü veziri Nizam-ül Mülk’ün Siyasetname’si de Osmanlı ulemasının bildiği ve incelediği bir eserdi. Bunlara Feridun al- Attar ’ın 12. yy’da yazdığ “Pendname”yi ekleyebiliriz. Eser, Kanuni Sultan (s: 94) Süleyman zamanında Türkçe’ye de çevrilmiş ve yalnızca 19. Yy içinde sekiz kere basılmıştır. Bu eerlerden Siyasetname daha çok devlet yönetimine ağırlık verirken ve “ikta” gibi yeni ilkeler önerirken, diğerleri ahlaki ilkeleri ön planda inceliyorlar ve bireyşsel errdemleri sıralıyorlardı.Bu Nasihatnameler özellikle iktisadi felsefeleri itibarıyla tutcu bir dünya görüşü içermketedirler. Pendame sadeliği ve fakirliği överkeni, Kabusname meşru kazanılmış servetleri savunuyor; fakat borcu ve faizi şiddetle eleştirdikten sonra fertlere fazla paralarını gömmemelerini öneriyordu. Bu fikirler eserlerin yazıldıkları tarih gözöünde bulundurulursa bir ölçüde normal karşılanabilir. Fakat bunların Osmanlı uleması tarafından 19. yy’da bile beğenildikleri ve benimsendikleri düşünülürse sözü edilen tutuculuğun anlamı anlaşılır.

Osmanlı Devletinde siyaset felsefesi açısından daha çok eski Yunan düşüncesini nakleden yazarlardan da Nasreddin Tusi ile Celaleddin Davvani özellikle anılmaya değer. Bunlardan Nasreddin Tusi’nin 13. yy’da kaleme aldığı “Ahlak-i Nasıri” adlı eseri, Davvani’nin 15. yy’da Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’a sunduğu “Ahlak-i celali” sine temel oluşturmuştur. Her iki yazar da eserlerini üç bölümde gelliştiriyorlardı. Önce, bireysel planda ahlak erdemleri ve kusurları inceliyorlar, sonra o dönemin iktisadi görüşlerini temsil eden ilkeleri ele alıyorlardı. Asıl siyasal düzenle ilgili ilkeleri ise üçüncü bölümde ortaya koyuyorlardı. Bu bölümde N.Tusi ve onun içinde C. Davvani özellikle Farabi’nin Medine-i Fadıla’sından (s: 95) yararlanmışlardır. “Siyaset” bölümünde yazarlarımız adalete dayanan “erdemli toplum’”un özelliklerini saydıktan sonra bunun karşıtı olan topmun tiplerini ("Medine-i Gayrı Fadıla”) sıralıyorlardı. Bu konuda Aristo’nun sınıflandırmalarından yararlanan N. Tusi, şiddete ve despotizme dayanan toplum tiplerini “Medine-i cabbaran”) yeriyor ve “adalet”i savunuyordu. Yazara göre “adalet herkesin toplumdaki yerini korumasını ve onu aşmamasını gerektiriyor”du.Görüldüğü gibi,burada da katmanlara ayrılmış, hiyerarşik bir devlet anlayışı iyle karşıkarşıyayız. Bu konuya Osmanlı yazarlarından sözederken tekrar döneceğiz. Tusi ve Davvani’nin eerleri hakkında son olarak şunu belirtelim ki, yazarlarımız kitaplarını Eflatun ve Airsto’dan siyasal ilkeler ve öğütler naklederek bitirmektedirler.

Gerek N. Tusi gerekse C. Davvani Osmanlı uleması tarafından çok iyi biliniyorlardı. Fatih devri alimlerinden Tursun beye, sultana tebaası arasındaki ilişkilerin niteliğini açıklarken özellikle Farabi ve Tusi’den yararlanmıştır.(H.İnalcık). C. Davvani de Taşköprüzade tarafından Türkçeye çevrilmiş ve İnalcık’ın belirttiğine göre Osmanlı uleması arasında “çok rağbet görmüştü.”( Taner Timur, Osmanlı Kimliği s: 93-96 )

Farabi, Türkistan' da yaşadı. Aristo' nun yorumcularındandı. İbn-i Sina' nın öğretmenidir.

Farabi, felsefeyle şeriatı uzlaştırmaya çalışarak Meşai Okulunu kurdu. (Erdoğan Alkan s: 73)

Farabi’ye Göre Doğada Boşluk yok.

Önemli bir filozof, siyaset bilimci ve fizikçi olan Farabi ’nin (874-950) fizik konusunda dikkati çeken en önemli eseri Boşluk Üzerine   adlı makalesidir. Farabi’nin bu makalesinde sunduğu fikirlerden, onun doğada boşluk bulunmadığını kabul ettiği anlaşılmaktadır. Çünkü ona göre, eğer bir tas, su dolu bir kabın içine hiç su girmediği görülür. Bu demektir ki, hava bir cisimdir ve kabın tamamanı doldurmaktadır. Bundan dolayı da kaba su girememektedir. Buna karşılık, eğer bir şişe ağzından bir miktar hava emildikten sonra suya batırılırsa, suyun şişenin içinde yükseldiği görülecektir. Böylece Farabiye göre, Aristo fiziğine göre suyun doğal yerinde kalması ve yukarıya doğru yükselmemesi gerekirdi. Oys bu deneyde su, Aristo’nun düşüncesinin aksine, doğal yerinden uzaklaşarak yukarıya yükselmektedir. Boşulk da olanaksız olduğuna göre, Aristo fiziğiyle bunu açıklayamayız. Böylece Aristo fiziğinin yetersizliğini vurgulayan Farabi, hem boşluğun varlığını kabul etmeyen ve hem de bu olayı açıklayabilen bir varsayım oluşturmaya çalışır. Bunun için iki prinespi kabul eder .

1. Hava esnektir ve bulunduğu mekanın tamamını doldurur. yani bir kapta bulunan havanın yarısını dışarı çıkarsak, geriye kalan hava yine kabın her tarafını dolduracaktır. Bunun için hiçbir zama8 boşluk olmaz.

2. Hava ve su arasında komşuluk ilişkisi vardır ve nerede su biterse orada başlar.

Farabi, işte bu iki prensibin ışığı  altında bu olayı açıklamayı dener. Ona göre, ikinci deneyde, yani içindeki havanın emildiği şişe deneyinde, suyun şişenin içinde yükselmesi boşluk nedeniyle değil, kap içindeki havanın doğal hacmine dönmesi sırasında, hava ile su arasındaki komşuluk ilişkisi gereği suyu da beraberinde götürmesi nedeniyledir.

Yaptığı bu açıklamayla Farabi, Aristo fiziğini eleştirerek düzeltmeye çalışmıştır. Ancak onun açıklaması da yetersizdir. Çünkü havanın neden doğal hacmine döndüğünü açıklamamaktadır. Bununla birlikte, Farabi’nin bu aıklaması, batı’da Roger Bacon tarafından doğadaki bütün nesneler birbirinin devamıdır ve doğa boşluktan sakınır şeklinde değiştirilerek genelleştirilmiştir.”

(Bilim Tarihi, Doruk Yayınları s: 66-67)

 Böylece Antikçağ Yunan biliminini yanısıra Babil, Pers, Hint, Çin’in bilgi birikimi zaten uygarlığın yabancısı olmayan Arap merkezlerinde yoğunlaştı. Bu çeviri eylemi giderek onların yorumlanması, geliştirilmesiyle canlı bir bilimsel, felsefi atılım sürecine dönüştü.

**
Akılcılıkla İSLAMı Bağdaştırmaya Çalışan İlk Türk Düşünürü: F  A  R  A  B  İ

Farabi (Faraplı) diye anılan Ebu Nasr Muhammet (870-950), eski Grek felsefesini yorumlayan ve geliştiren bir filozof olarak tanınmaktadır. O İSLAM dinine felsefi bir nitellik kazandırmak, İSLAMiyetle Platon(Eflatun) ve Aristoteles felsefelerini bağdaştırmak istemişti. Bu nedenle İSLAM felsefesinin kurucusu sayılmış,aynı zamanda kendisine Aristoteles’ten sonra gelen ikinci öğretmen anlamında “hace-i sani” unvanı verilmiştir. Bunun dışında onun siyaset sosyolojisi ile ilgili olarak yazdığı Araü’l-Medineti’l Fadıla adlı eseri de ününü artırmıştır. Farabi, bu kitabında faziletli bir devletin ve onun başkanının nasıl olması,ne gibi nitelikler taşıması gerektiği üzerinde durmuştu. Nihayet onun bir bilim sınıflaması yapması ve bu arada müziği bir bilim dalı olarak ele alıp değerlendirmesi de belirtilmeye değer.(Ş. Turan, TKT, s: 164)Farabi (872-950),İSLAM uygarlığında siyaset felsefesinin kurucusudur. Siyaset felsefesi ile ilgili temel düşüncelerini “Fusul al-Madani”, “ Medine-i Fadıla”(Erdemli Şehir) ve “ Kitab es-Siyaset” başlıklı eserlerinde ortaya koymuştu. Erdemli Şehir   adlı yapıtında Eflatun’un ‘Cumhuriyet’inden yararlandığı anlaşılıyor. Doğu felsefesi ile eski Yunan felsefesini birleştirmeye, uzlaştırmaya çalıştı.

Siyasal alanda eski Yunan felsefesi,Arap düşüncesine 9. yy’da El-Kindi ile girmişti. Eflatun’un ve Aristo’nun eserlerinin Arapça çevirilerinden yararlanan El-Kindi, devlet yönektimi ile ilgili bir düzine risale yazmıştı. Bununla birlikte İSLAM uygarlığında siyaset felsefesinin kurucusu olarak Farabi bilinir.Farabi, devlet felsefesi ile ilgili temel düşüncelerini “Fusul al-Madani”, “Medine-i Fadıla” ve “ Kitab es-Siyaset” başlıklı eserlerinde ortaya koymuştur. Bue eserlerde,devleti Aristo gibi uzuvcu bir yaklaşımla ele almış ve nasıl insan vücudu belli organlardan oluşuyorsa,çeşitli düzeydeki toplumların da belli organlardan oluşan bir yapıya sahip olduklarını iler sürmüştür. Farabi bu konuda,Eflatun’un “Cumhuriyet”inden esinlendiği anlaşılan, beş tabakalı bir Erdemli Şehir ("Medine-i Fadıla”) tablosu çizmiştir. Bu siyasal birimin başında bir “filozof-hükümdar” bulunacak,eğer böyle biri yoksa devleti ya bir grup ya da kanun ve gelenekleri iyi bilen biri yönetecektir. Toplumun tabakaları birbirlerine sevgi ile bağlı olacaklar ve toplumun yönetimine “adalet” ilkesi egemen kılınıcaktır. Farabi, devlet hayatı ile ilgili ilkeleri sayarken, ilk olarak “adalet”i belirtmekte ve “ adalet toplum mensuplarının paylaştkları bütün iyi şeylerin başında gelir” demektedir. Burada  “Prenslerin aynası” geleneğini oluşturan, doğu felsefesi ile eski Yunan siyasal düşüncesini birleştiren temel bi ilke ile karşı karşıyayız.(s: 93).

Farabi’nin düşüncesi,kendisinin ölümünden yüzyıllarca sonra bile etkisini sürdürmüş,Osmanlı uleması tarafından da okunan ve sık sık anılan eserlerden biri olmuştur. Bu etkileme zincirinin en önemli halkalarını, Sasani devlet ilkelerini de Emevi döneminden itibaren özümleyen Arap devletleriyle, Selçuklu devleti teşkil etmiştir. 17. yy’da Katip Çelebi, Keşf-ül-Fünun’(Fenlerin Keşfi)u yazarken Osmanlı medreseleri “ilm-i siyaset” alanında kitaplarla doluydu.

Yukarıdaki satırlarda,Osmanlıranı mirasçısı oldukları siyaset felsefesine, kökeni bir yandan Hint-iran geleneklerine, öte yandan da neoplatonist senteze giden iki akımın egemen olduğunu söyledim. Bunlar “adalet”e dayanan ve birbiriyle uyum halinde tabakalardan oluşan bir devlet yapısında ifadelerini buluyorlardı. Osmanlı yazaları bu konularda bir yandan klasik eserleri kullanırken, öte yandan da- kendi deneyimlerini yansıtan- kitaplar yazmışlardır. Bunların çoğundan söz etmek olanağımız olmadığı gibi, böyle bir şeyi, eserlerin çoğu kez birlireni tekrarlamaları yüzünden çok yararlı da görmüyoruz. Aşağıdaki satırlarda önemli bulduğumuz bazı eserleri anmakla yetineceğiz

Osmanlıların devlet yönetimi ve yurtaşşlık görevleri ile ilgili konularda değer verdikleri eserlerin bir kısmı 11. ve 12. yy’larda Gazneli Mahmud’un ve Selçuklu hükümdarlarının istekleri üzerine yazılmış Siyasetname ve  Nasihatname’lerdir. Bunladan Keykavus İbn Kabus ’un “Kabusname” si 2. Murat’ın arzusu üzerine Mercimek Ahmed tarafından Türkçe’ye çevrilmiş ve sultana sunulmuştur. Yine aynı dönemde Melikşah’ın ünlü veziri Nizam-ül Mülk’ün Siyasetname’si de Osmanlı ulemasının bildiği ve incelediği bir eserdi. Bunlara Feridun al- Attar ’ın 12. yy’da yazdığ “Pendname”yi ekleyebiliriz. Eser, Kanuni Sultan (s: 94) Süleyman zamanında Türkçe’ye de çevrilmiş ve yalnızca 19. Yy içinde sekiz kere basılmıştır. Bu eerlerden Siyasetname daha çok devlet yönetimine ağırlık verirken ve “ikta” gibi yeni ilkeler önerirken, diğerleri ahlaki ilkeleri ön planda inceliyorlar ve bireyşsel errdemleri sıralıyorlardı.Bu Nasihatnameler özellikle iktisadi felsefeleri itibarıyla tutcu bir dünya görüşü içermketedirler. Pendame sadeliği ve fakirliği överkeni, Kabusname meşru kazanılmış servetleri savunuyor; fakat borcu ve faizi şiddetle eleştirdikten sonra fertlere fazla paralarını gömmemelerini öneriyordu. Bu fikirler eserlerin yazıldıkları tarih gözöünde bulundurulursa bir ölçüde normal karşılanabilir. Fakat bunların Osmanlı uleması tarafından 19. yy’da bile beğenildikleri ve benimsendikleri düşünülürse sözü edilen tutuculuğun anlamı anlaşılır.

Osmanlı Devletinde siyaset felsefesi açısından daha çok eski Yunan düşüncesini nakleden yazarlardan da Nasreddin Tusi ile Celaleddin Davvani özellikle anılmaya değer. Bunlardan Nasreddin Tusi’nin 13. yy’da kaleme aldığı “Ahlak-i Nasıri” adlı eseri, Davvani’nin 15. yy’da Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’a sunduğu “Ahlak-i celali” sine temel oluşturmuştur. Her iki yazar da eserlerini üç bölümde gelliştiriyorlardı. Önce, bireysel planda ahlak erdemleri ve kusurları inceliyorlar, sonra o dönemin iktisadi görüşlerini temsil eden ilkeleri ele alıyorlardı. Asıl siyasal düzenle ilgili ilkeleri ise üçüncü bölümde ortaya koyuyorlardı. Bu bölümde N.Tusi ve onun içinde C. Davvani özellikle Farabi’nin Medine-i Fadıla’sından (s: 95) yararlanmışlardır. “Siyaset” bölümünde yazarlarımız adalete dayanan “erdemli toplum’”un özelliklerini saydıktan sonra bunun karşıtı olan topmun tiplerini ("Medine-i Gayrı Fadıla”) sıralıyorlardı. Bu konuda Aristo’nun sınıflandırmalarından yararlanan N. Tusi, şiddete ve despotizme dayanan toplum tiplerini “Medine-i cabbaran”) yeriyor ve “adalet”i savunuyordu. Yazara göre “adalet herkesin toplumdaki yerini korumasını ve onu aşmamasını gerektiriyor”du.Görüldüğü gibi,burada da katmanlara ayrılmış, hiyerarşik bir devlet anlayışı iyle karşıkarşıyayız. Bu konuya Osmanlı yazarlarından sözederken tekrar döneceğiz. Tusi ve Davvani’nin eerleri hakkında son olarak şunu belirtelim ki, yazarlarımız kitaplarını Eflatun ve Airsto’dan siyasal ilkeler ve öğütler naklederek bitirmektedirler.

Gerek N. Tusi gerekse C. Davvani Osmanlı uleması tarafından çok iyi biliniyorlardı. Fatih devri alimlerinden Tursun beye, sultana tebaası arasındaki ilişkilerin niteliğini açıklarken özellikle Farabi ve Tusi’den yararlanmıştır.(H.İnalcık). C. Davvani de Taşköprüzade tarafından Türkçeye çevrilmiş ve İnalcık’ın belirttiğine göre Osmanlı uleması arasında “çok rağbet görmüştü.”

( Taner Timur, Osmanlı Kimliği s: 93-96 )

Farabi, Türkistan' da yaşadı. Aristo' nun yorumcularındandı. İbn-i Sina' nın öğretmenidir.

Farabi, felsefeyle şeriatı uzlaştırmaya çalışarak Meşai Okulunu kurdu. Yunan felsefesindeki evrenin sonsuzluğu anlayışıyla İSLAMiyetin yaratılış öyküsünü bağdaştırmaya çalıştı.Aristo' ya göre tanrı ve madde ikiliği yoktu. Madde gücünü Tanrı' dan alırdı. Farabi' ye göre Tanrı, bilmeksizin, mekanik olarak güzellik ve iyilik kurallarına göre davranır. Tanrı, olması gerekeni ve zorunlu olanı bilir ve bilerek davranır, bilgisi gerekenin bilincidir; ama ancak genelleri (tümel olanları) bilir, tikelleri( bire ait olanları) bilmez ve ayrıntılarla uğraşmaz. Aristo' ya göre ilk hareket ettirici, tümel akıl ya da tanrıdır, başka bir deyişle tümel akıl ve tanrı aynı şeydir. Farabi' ye göre ise tümel akıl ve Tanrı aynı şey değildir; ancak tümel akıl Tanrı' dan çıkmıştır. Farabi, ruhçu olmakla birlikte, gizemciliği (bilinemezciliği) hoşgören ilk filozoftur. Ona göre, madde ezelidir. Ruh, bedenden sonra meydana  gelir ve bedenden sonra yaşamaz. Platon' un ruh göçü masaldır. Görüldüğü gibi Farabi, basit bir metafizikçi değildir, temelde maddecidir. Bu nedenle Farabi,  Kuran' ı akla dayalı kılmak için birçok deyimi  değiştirerek yorumlamıştır. "Kişiyi erdemli kılan Tanrıdır" der. Erdem verici olarak Tanrıyı selamlar. Kadercidir. Kötülükler olmasa iyilikler de olmazdı der.

(Erdoğan Alkan s: 73)

Farabi’ye Göre Doğada Boşluk yok.

Önemli bir filozof, siyaset bilimci ve fizikçi olan Farabi ’nin (874-950) fizik konusunda dikkati çeken en önemli eseri Boşluk Üzerine   adlı makalesidir. Farabi’nin bu makalesinde sunduğu fikirlerden, onun doğada boşluk bulunmadığını kabul ettiği anlaşılmaktadır. Çünkü ona göre, eğer bir tas, su dolu bir kabın içine hiç su girmediği görülür. Bu demektir ki, hava bir cisimdir ve kabın tamamanı doldurmaktadır. Bundan dolayı da kaba su girememektedir. Buna karşılık, eğer bir şişe ağzından bir miktar hava emildikten sonra suya batırılırsa, suyun şişenin içinde yükseldiği görülecektir. Böylece Farabiye göre, Aristo fiziğine göre suyun doğal yerinde kalması ve yukarıya doğru yükselmemesi gerekirdi. Oys bu deneyde su, Aristo’nun düşüncesinin aksine, doğal yerinden uzaklaşarak yukarıya yükselmektedir. Boşulk da olanaksız olduğuna göre, Aristo fiziğiyle bunu açıklayamayız. Böylece Aristo fiziğinin yetersizliğini vurgulayan Farabi, hem boşluğun varlığını kabul etmeyen ve hem de bu olayı açıklayabilen bir varsayım oluşturmaya çalışır. Bunun için iki prinespi kabul eder .

1. Hava esnektir ve bulunduğu mekanın tamamını doldurur. yani bir kapta bulunan havanın yarısını dışarı çıkarsak, geriye kalan hava yine kabın her tarafını dolduracaktır. Bunun için hiçbir zama8 boşluk olmaz.

2. Hava ve su arasında komşuluk ilişkisi vardır ve nerede su biterse orada başlar.

Farabi, işte bu iki prensibin ışığı  altında bu olayı açıklamayı dener. Ona göre, ikinci deneyde, yani içindeki havanın emildiği şişe deneyinde, suyun şişenin içinde yükselmesi boşluk nedeniyle değil, kap içindeki havanın doğal hacmine dönmesi sırasında, hava ile su arasındaki komşuluk ilişkisi gereği suyu da beraberinde götürmesi nedeniyledir.

Yaptığı bu açıklamayla Farabi, Aristo fiziğini eleştirerek düzeltmeye çalışmıştır. Ancak onun açıklaması da yetersizdir. Çünkü havanın neden doğal hacmine döndüğünü açıklamamaktadır. Bununla birlikte, Farabi’nin bu aıklaması, batı’da Roger Bacon tarafından doğadaki bütün nesneler birbirinin devamıdır ve doğa boşluktan sakınır şeklinde değiştirilerek genelleştirilmiştir.”

(Bilim Tarihi, Doruk Yayınları s: 66-67)

 Böylece Antikçağ Yunan biliminini yanısıra Babil, Pers, Hint, Çin’in bilgi birikimi zaten uygarlığın yabancısı olmayan Arap merkezlerinde yoğunlaştı. Bu çeviri eylemi giderek onların yorumlanması, geliştirilmesiyle canlı bir bilimsel, felsefi atılım sürecine dönüştü.

**

Kaynak:
http://www.geocities.com/rk1iz/iSLAM.htm

İbn Sina
 

 

İbn Sina (979-1037). Devrinin en büyük filozof, hekim ve bilginidir. Avrupalılarca Avisena diye bilinen İbn Sina’nın adı Ebu Ali İbn Hüseyin’dir. Samaniler zamanında ünlendi. Tıp ve felsefedeki yapıtlarından dolayı Büyük Öğretmen diye tanındı. Onun eseri yaklaşık  yedi yüzyıl okutuldu.

Babasının adı Sina olduğu için Arapça deyimle İbni Sina diye adladırılan Ebul Ali (980-1037) de bir Türk olup Buhara’da doğmuş ve Hemedan’da ölmüştür.Felsefenin yanısıra, tıp ve matemtimk alalrandaki görüş ve buluşlarıyla daha sağlığında üne kavuşmuştu. Filozof olarak tipik bir ortaçağ düşünürüdür. Farabi’nin akılcığılğı ile deneyciliği birleştirmeye çalışmıştır.Bilgi konusunda Platoncu, tüm düşünce yönünden ise doğu skolastiğinin temsilcisi sayılır. Onun tıbba ilişkin el-kanun adlı eseri, kendisinin tıp biliminin babası sayılan Hippokrat ile Yunanlı hekim Galenus(131-201) gibi en büyük hekimler arasında anılmasına yol açmıştır. Adı batı dillerine Avicenne (Avisen) diye geçmiş ve yazdıkları Avrupa’daki tıp fakültelerinde 17. yy’a dek ders kitabı olarak okutulmuştur. Ayrıca onun, Şifa adlı eserinde bilim sınıflaması yapması,jeoloji konuları üzerinde durması,taşların ,dağların, minerallerin oluşumunu açıklaması da  dikkat çekicidir.

İbna Sina, simya açısından özellikle altına dönüşüm olanağıyla ilgilenmiştir. “El Fenn-ül Hamis min Tabiiyat” adlı kitabının minerolojiye ilişkin bölümünde, mineralleri taşlar, ateşte eriyen maddeler, kükürtler ve tuzlar diye dört gruba ayırlımştır. Bu kitabının son kısmında simyacılara çatarak bir metalin başka bir metale dönüştürülmesinin olanaksızlığına ve bu yolla yapılan alaşımların,kurnazca yapılmış takleitlerden öte bir şey olmadığını belirtmiştir(Adnan Adıvar).

Ona göre gümüş ve altın, sırasıyla Ay ve Güneş’in yeryüzüne etkisiyle doğa tarafından oluşturuluyordu. “De Anima” adlı başka bir simya yapıtı da vardır. “Tıp kanunu” adlı büyük sözlüğü 1700'lere değin Avrupa’da ve yakın zamanlara değin de Kuzey Afrika’da bir otorite ve resmi ilaçç kitabı olarak tanınmıştır. İbni Sina “madde” ve “biçim”i bir BİRLİK olarak kabul etmiştir. Doğa olaylarının açıklanmasında doğüaüstü ve maddesel olmayan güçlerin etkisinin kabulünün gerekmediğini söylemiş ve kuramsal düşünme ve kavram oluşturma gibi düşünsel çalışmaları üst düzeye çıkarmıştır.

Kaynak:
http://www.geocities.com/rk1iz/iSLAM.htm

İspanya Müslümanları, tarihte seçkin bir rol oynadı.  Bir kere Doğudakine paralel bir uygarlık kurdular. Avrupa' da bilimin canlanmasının temellerini attılar. Bu alanda dört büyük İspanyalı Müslüman, bilim ve düşünce tarihinde önemli bir yer tutar:


İbn Bacce(ölümü :1138) Onun için felsefe, insanın ALLAHa yaklaşmasını sağlamaktaydı. Mükemmele gitmek için insanda yeterli kapasite olduğuna inanıyordu.

İbn Tufeyl(ölümü: 1185) Sultan Ebu Yusuf Yakub' un başhekimiydi. Tufeyl, oluş ve gelişim (evrim) konusundaki görüşleriyle ünlüdür. O, insanın en yüksek bilgiyi elde etmeye muktedir olduğuna inanıyordu.

İbn Rüşd (diğer adı Averroes, (1126-1198) Sultan Ebu Yusuf Yakup zamanında yaşadı. Sevil ve Kurtuba kadılıkları yaptı.Tıp Ansiklopedisi  eseriyle ün salmıştır. Üstün bir tefsirci olarak kabul edilir ve onun liberal, serbest görüşleri kendisini herkese beğendirir. Kitapları beşyüz yıl Doğu ve Batı Üniversitelerinde ders kitabı olarak okutulmuştur.

Musa İbn Meymun ( 1135-1204), Kurtuba ' da doğmuş bir Yahudiydi. İspanya ' dan Mısır ' a gitti.

Orada Büyük Selahaddin ’in(Selahaddin Eyyubi mi?!) saray hekimi oldu. Onun ünü, aklı inançla bağdaştırmaya çalışmasına dayanır. Çok açık fikirli bir düşünürdü.

El-İdrisi (1100-1166) 12. yüzyılın coğrafya bilgini ve haritacısı. 1100'de Septe’de doğdu; mesleği onu Sicilya’ya getirdi. Sicilya’ya egemen olmada Fatimilerden sonra gelen ama Sicilya’daki Sicilya-Arapa kültürünü koruyan, Sicilya’nın Norman kıralı İkinci Rocı yönetiminde en yetkini eserlerini verdi.

İbn Arabi, İbn Hazm . İspanya müslümanlarından diğer ünlü adamlar arasandı büyük mutasavvıf İbn Arabi ve İbn Hazm’ı da anmalıyız. İbn Arabi, 1165'te doğdu ve bir süre Sevil’de yaşadı.1202'de Mekke’ye Hac için gitti ve Arabistan’a yerleşmeye karar verdi. Ona Şam Medresesindede hocalık verildi. Ömrünün sonuna dek öğretmekle vakit geçirdi. İbn Arabi, ALLAHın ışık, nur olduğunu ve dünyanın da ALLAHın bir ifadesi demmek olduğunu telkin ediyordu. O, insanın kendisini mükemmel bir hale koymakla ALLAHa yaklaştığına inanırdı Bir kitap yazdı, bu kitapta ötek dünyadan, cenneten geçen bir seyahati anlatır. Bilginler farzederler ki büyük İtalyan şari Dante, İlahi Komedya adındaki eserinin  fikrini, konusu İbn Arabi’den almıştır.

İbn Hazm, hepsinden büyük bir yazardı.. Tarih, şiir, hadis ve mantık konularında geniş bilgilere sahipti. Yüz kadar kitap yazdığı sanılıyor

(S.F.Mahmud İ.Tarihi, s:102-104)

Kaynak:
http://www.geocities.com/rk1iz/iSLAM.htm

İbnü’l-Heysem (965-1040)

İbn Heysem , bütün İSLAM fizikçilerinin en büyüğüdür. Irak’ta Basra kentinde doğdu ve Avrupa’da Alhazen adıyla tanındı. Halife el-Hakim döneminde(996-1020) Akademi adı verilen bir okulda çalışmak üzere Kahire’ye gitti.

İbnül Heysem, optik, gökbilim ve matematik de dahil değişik konularda kitaplar yazdı.Optik konusundaki yapıtı öyle geniş, öyle ayrıntılıydı ki, daha sonra Avrupa’da bu konuda yapılan çalışmaların birçoğuna temel oluşturdu. Optik Hazinesi adlı kitabında daha önce Yunanlılarca ileri sürülmüş olan bir düşünceyi,gözün bakılan nesneye doğru ışık ışınları yaydığı düşüncesini reddetti. Onun yerine,ışık ışınlarının bakılan nesneden göze geldiğini ileri sürdü.

İbnül Heysem, ışığın merceklerden geçişi konusunu da inceledi. Işığın kırlmasının nedeninin hava,cam ve su gibi farklı ortamlarda farklı hızlarla hareket etmesi olduğu sonucuna vardı. Bu fikir,17. yy’da Kepler ve Descartes tarafından kullanıldı. İbnülheysem, ayrıca, dışarıdan imgeleri alıp bir duvara yansıtan karanlık kutuyu geliştiren ilk kişidir. Güneş’in tutulma sırasındaki görüntüsünü elde etmek için duvadrdaki bir deliği kullanmıştır

 Optik konusunda çalışmış çok başarılı bir bilgedir. Optiğin görme, yansıma, kırılma, gökkuşağı ve renk gibi hemen hemen bütün konularında incelemelerde bulundu. Asıl büyük başarısı çok eski dönemlerden beri görmenin gözden çıkan ışınlarla gerçekleştğini savunan gözışın kuramını kesin olarak reddetmiş olmasıdır. Onun geliştirdiği kanıtlar şunlardır:

1. Karanlıkta göremiyoruz. Işınlar gözden çıksaydı, karanlıkta görmeliydik.

2. Kuvvetli bir ışığa baktığımızda gözlerimiz kamaşır. Eğer ışınlar gözden çıksaydı gözlerimizin kamaşmaması gerekirdi.

3. Eğer karanlık bir odanın tavanına bir delik açarsak,biz sadece o noktayı ve gelen ışığı görürüz. Oysa ışınlar gözümüzden çıksaydı bizim her tarafı görmemiz gerekirdi.

4. Ne zaman yıldızlara baksak onları anında görürürüz. Eğer ışınlar gözden çıkmış olsaydı,yıldızları görmemiz için belirli bir zamanın geçmesi gerekirdi. Böyle olmadığına göre demek ki ışınlar gözden çıkmaz. Böylece ışınların gözden değil, nesneden çıktığını kanıtladıktan sonra İbnülheysem,yansıma konusunu ele almıştır. Işığın ayna gibi parlak nesnelerde uğradığı değişimleri inceleyen yansıma, yani katoptrik çok eskiden beri bilinen bir konudur. Nitekim Öklit ve ve ondan sonrda da Batlamyus ilk çağda bu konuyu araştırmış ve geometrik olarak incelemişlerdi. Öklit, herhangi bir deneye başvurmaksızın,ayna yüzeyine gelen ışının yüzeyle yaptığı açının,yüzeyen yansırken yaptığı açıya eşit olduğunu belirtmiştir. Bugün yansıma kannu adını verdiğimiz bu ifadeyi daha sonhra Batlamyus benimseyip doğru olduğunu deneysel olar göstermiştir.

Batlamyus konuyu incelerkeni iki temel ilkeyi benimsemiştir:

1. Gelen ışının normal ile yaptığı açı,yansıyahn ışının normmal ile yaptığı açıya eşittir.

2. Gelen ışın, yansıyan ışın ve normal aynı düzlemde bulunur.

İbnü’l-Heysem’in bu konuya katkısı ise gelen ışın ile yansıyan ışının neden eşit açılar oluşturduğunu geometrik yoldan ve nedensel olarak göstermesidirOna göre ışık çok yüksek bir hızla hareket eder ve ayna yüzeyine ulaştığında da,ne orada durabilir ne de yüzeye nüfuz edebilir;dolaysıyla hala orjinal hareketin yapı ve gücüne sahip olduğundan ayrnı ışığı aynı eğim derecesiyle yansıtacaktır. Bunun geometrik açıklaması ise şöyledir: Işık aynı açıyla yanısmaktadır.çünkü eğik geliş hareketi ve aynanın direnci zıt değildir. Böyle bir durumda düşme hareketi biri dik diğeri de yüzeye paralel olan iki kısımdan oluşur. Ayna yüzeyi birincini engellediği diğerini engellemediği için açılar eşit kalır. Çünkü yansıyan hareket,yani tersine çevrilmiş dik kısım ve değişmeden kalan paralel kısmın bileşkesi bu iki hattın düzleminde olacaktır. Yani normal ile geliş açısına eşit bir açı yapacaktır.

      İbnü’l-Heysem’in bu kanıtlamasında dikkati çeken en önemli yön gelen ve yanısyan ışınların biri dik diğeri ise yüzeye paralel olan iki kuvvetin etkesinde kaldığını ve hareketin yönünün de bu kuvvetlerin bileşkesinin belirlediğini belirtmesidir.

Böylece yansıma ilkesini nedensel olarak kanıtlayan İbnü’l Heysem,daha sonra kırılma konusunu da inceler. Bu konu, ekendinden önce Cleomedes ve Batlamyus tarafından ele alınmıştı. Batlamyus, yansımada olduğu gibi bu konunun da temel ilkesini belirlemeye çalışmıştır. Ancak bugün kırılma yasası adı verilen yasaya ulaşamamıştır.İbnü’l Heysem de bu yasayı elde etmeyi başaramıştır. Bu yasa çok sonralararı Snell(1580-1626) tarafından bulunmuştur(Snell Yasası).

Kaynak:
http://www.geocities.com/rk1iz/iSLAM.htm

El-Biruni ( 970-1048)

Fizikte önemli araştırmalar yapanlardan birisi de El-Biruni’dir. İSLAM fiziği, Rönesanstan sonraki Batı fiziğinin birdenbire devremci bir atı yapması yanında çok geri olmakla birlikte eski Yunan fiziğine kıyassylanarak ihmal edilemeyecek kadar önemli adımlar atmış görünüyor.

El- Biruni,yalnız bir matematikçi değil, fiziğe ilişkin Kitab-ı cemahir-fi-ma’rifet-i cevahir’i vardır. El-Biruni, maddelerin yoğunluklarının ölçülmesi, arzın ölçülmesi, Güneş ve Ay’ın hareketlerinin belitilmesi, deniz suyundan tuzun ayrılması (ayrımsal kursitallenoirme) .. hakkında yüzyıllarca kullanılan yöntemler bulmuştur.Örneğin yoğunluk saptanmasındaki yöntemini görelim. bunun için konik bir alet kullanıyor. İncelenen maddeyi önce özenle tartıyor,sonra onu su ile dolu olan konik lete koyarak bu cismin taşırdığı(boşalttığı) su miktarını tartıyor. Cismin ağırlığıyla aynı hacimdeki suyun ağırlığı arasındaki ilişki,istenen özel ağırlığı veriyor. El-Biruni bu yöntemi inceleyerek sıcak su ile soğuk su arasındaki ilişkinin 0. 041677 olduğunu saptamıştır. Bu yoğnuluk ölçümlerinden bazılarını verelim:

Metal    El-Biruni’nin ölçümü       Duyar ölçümler

Altın        19.05                                       19.26

Cıva         13.74                                       13.59

Bakır          8.26                                         8.35

Kurşun     11.40                                       11.35

(Bu tablo, Aldo Mieli’nin La sCience Arabe adlı eserinden alınmıştır)

(H.Z.Ülken, İ. Düşüncesi, S: 271)

Ebü’l Reyhan Muhammed bin Ahmedü’l Beyruni (973-1051) yaşadığı dönemin en büyük bilginlerinden biridir. Hint felsefe ve bilimini yakından inceleyerek Hint dünyasyla İSLAM dünyasını birbirine yaklaştırmaya çalışmıştır. 18 mineralin özgül ağırlıklarını ilk kez belirlemiştir. “Kitabü’s Saydana” adlı yapıtı tıp ve eczacılıkla ilgilidir. İlaçları bitkisel, hayvansal ve mineralsal kökenli olarak üçe ayırmıştır. Mineralsal kökenli ilaçlardan özellikle zırnıkı incemlemiştir.11, yy’da yetişen ve hemen hemen İbn Sina çapında bir başka bilgin El Beyruni (973-1048)'dir. Bugün bile İSLAM dünyasının en büyük matemamatikçilerinden birisi, tüm zamanların alimi diye bilinen bu adam, Ebül Reyhan Muhammed ibn Ahmed-el-Beyruni’ydi. Bu bilgin Gazneviler zamanında yaşadı ve Sultan Mesud zamanında eserlerini yazdı. O, aynı zamanda Sanskritçeyi biliyordu ve birçok eseri Sanskritçeden Farsça’ya çevirdi. Dünya’nın enlem ve boylam dairelerini ölçtü ve Dünya’nın mihveri hakkında iyi bilgiye dayanan düşünceler öne sürdü.(S.F. Mahmud, İ.Tarihi, s: 158)

Söylentiye göre Sultan, El-Biruni' ye yaptığı zicler için ödül olarak, bir fil yükü gümüş göndermiş. Biruni,  armağanı kabil etmemiş, geri çevirmiş. Böyle bir davranışı kim yapabilir? Servetin en büyüğü olan bilgi sahibi bir kimse(İNİO s.422)

El-Biruni (H:973-1048), Asıl adı, Ebül Reyhan Mehmet Bin Ahmet-el-Beyruni’ydi bir sırlar ülkesi olan Hindistan' ı  ziyaret etmek için  Harzem' den yola çıktı;  El-Harezmi  ile  İbni Sina' nın çağdaşıydı; ama onun görüşlerine katılmıyordu.Yaşamı, oldukça şiddetli olaylarla doludur. Bir süre Harzem kasabasını hükmü altında bulundurdu. Ebu Nasır bin Irak’ın öğrencisiydi. 23 yaşında siyasi bir darbe yüzünden doğduğu kenti bırakarak daha kuzeyde bu kıtanın merkezi olan Gürgenç(Gurganc) şehrine göçtü. Bir süre sonra orayı da bırakarak Cürcan’a geldi ve orada Şems-ül- Maali Kabus’a katıldı.

Biruni,yeniden Gürgenç’e döndüğü zaman Harzemşah b. Memun’un büyük beğenisini kazandı. Sonuncu Harzemşah olan Ebu’l-Abbas’ın danışmanı oldu. Bu hükümdarın katledilmesi üzerine Sultan Mahmut Gaznevi, Harzem memleketini fethetti. El-Biruni (Ebu Reyhan) da bu hükümdarın hizmetine girmeye mecbur oldu. Sonra onunla Hindistan’a kadar gitti. Gazne sarayında büyük bir koruma ve ün kazandı. Hindistan gezisi sırasında çok ayrıntılı incelemeler yaptı. Kitab-ı ma’li’l-Hind adıyla yazdığı eser bu memleket hakındaki eserlerin en önemlisidir. El-Biruni, astronomi ve matemtakten başka coğrafyaya da büyük hizmetler yaptı. El-Asar-el bakiyye adlı eserinde İran’ın eski kavimler ve dinleri hakkında en geniş bilgileri verdi. İbn Nedim’in andığı matematik ve astronomiye ilişkin 80'den fazla eseri vardır. Ama bunların çoğu yokolmuştur.(Hindistan’a ilişkin eseri Fransa’da yayımlanmıştır; Asar-ül bakiyye de 1878'de H.R. Sachau tarafından yayımlanmıştır)

Ebu Reyhan el-Biruni (973-1050) Ermenistan’da Harezm’de doğdu. Bilimsel araştırmalarına çok küçük yaşlarda başladı. 17 yaşında Güneş’i gözlemlemek için bir alet yaptı. Fakat 995'teki iç savaş onu ülke dışına kaçmak zorunda bıraktı. Biruni, iki yıl sonra yurduna dönebildi ve sarayda birçok resmi görevde bulundu Bilimsel araştırmalarına gözlemlerine devam etti. Güneş’i, Ay’ı ve yıldızları gözlemek için bir çok alet tasarladı ve yaptı.Biruni’nin ilgi alanı gökbilimle sınırlı değildi .Coğafya,matematik,ışığı ve gözü inceleyen optik,tıp,ilaçlar değerli taşlar ve astroloji konularında son derece teknik bilgiler içeren yaklaşık 13 000 sayfa yazı kaleme aldı. Simyaya olan merakı,maden ve metal alaşımları konusunda araştırma yapmaya yöneltti. Bu alanda yazdıkları daha sonra kimya biliminin gelişmesinde çok etkili oldu. Mineral-bilim konusunda Değerli Taşlar Kitabı   adında koca bir kitap da yazdı.Uzun yıllar boyunca hasta olmasına karşın 80 yaşında öldüğünde arkasında birçok konuda yazılmış 140'ın üzerinde kitap bıraktı.

El Biruni çok yönlü bir bilgindi; o  bir hekim olduğu kadar bir tarihçi, bir matematekçi,bir astromon,bir fizikçi ve bir coğrafyacıydı. Bir yandan tarihçi olarak büyük ün kazanırken, öte yandan Archimedes yöntemiyle birçok değerli taş ve metalin özgül ağırlıklarını saptadıklarına tanık oluyoruz.[İS 937'de Harzem’in başkenti Kath’da dünyaya geldiği ve Özbekistan’da yaşadığı sanılan El Biruni’in adına son günlerde rastlayınca şaşırmadık. UNESCO’nun bir çok dilde yayımladığı Görüş dergisi bu büyük bilgine ayırdığı özel sayısında onu şöyle betimliyor: “Bin yıl önce Orta Asya’da yaşayan bir deha. Astronom, tarihçi, botanikçi, farmakolog,jeolog, ozan, filzof, matematikçi, coğrafyacı,hümanist”. Ayrıca Tacik bilgini Gafurov’un aynı sayıda çıkan yazısında şu satırlar göze çarpmaktadır: " .. Bıraktığı yapıtlar hakkında bilgimiz arttıkça büyüklüğü ortaya çıkan o dev zekalardan biri. El Biruni, çağına göre öylesine ileridedir ki,zamanın bilginleri onun en parlak buluşlarını kavrayamayırdu. Son derece basit bir formülle yerkürenin çevresini ölçen ilk bilim adamı odur. dünyanın Güneş çevresinde dönme olasılığının var olabileceğini de o belirtmiştir Jeolojik dönemlerin birbirini izlediği görüşünü de El Biruni ortaya atmıştır.”(Cemal Yıldırım’ın notu: “Yerkürenin çevresini ölçen ilk bilim adamı odur” yargısı doğru değildir. Bu hesaplamıyı doğruya yakın ilk kez Eratosthenes İÖ 3. yy’da gerçekleştirmişti.)]

Kaynak:
http://www.geocities.com/rk1iz/iSLAM.htm